فروش اقساطی در ایران عملاً به دو صورت انجام می‌شود: یا کالا تحویل داده می‌شود و خریدار چند چک می‌دهد، یا کالا تحویل داده می‌شود و هیچ سندی رد و بدل نمی‌شود چون «طرف آدم مطمئنی است». نوع دوم منبع بیشتر پرونده‌های مطالباتی است.
قرارداد فروش اقساطی فاصله این دو حالت را پر می‌کند: سندی که مشخص می‌کند کالا چه زمانی به مالکیت خریدار در می‌آید، اقساط چطور تضمین می‌شود، و اگر قسطی پرداخت نشد فروشنده دقیقاً چه کاری می‌تواند بکند. در این مطلب بندهای ضروری این قرارداد، تفاوت چک و سفته به‌عنوان تضمین، شرط حفظ مالکیت و اشتباه‌های رایج را مرور می‌کنیم. اگر فایل آماده می‌خواهید، نمونه قرارداد فروش اقساطی کالا و خودرو در قالب Word ساختار پایه را دارد.
مبنای قانونی: چرا این قرارداد معتبر است
فروش اقساطی همان عقد بیع است، با این تفاوت که ثمن به‌جای یکجا، در چند نوبت پرداخت می‌شود. اعتبارش را از ماده ۱۰ قانون مدنی می‌گیرد: قراردادهای خصوصی نسبت به کسانی که آن را منعقد کرده‌اند نافذ است، مادامی که مخالف صریح قانون نباشد.
نتیجه عملی این اصل مهم است: هر چیزی که در قرارداد بنویسید و امضا شود، بین شما لازم‌الاجراست. پس ننوشتنِ یک بند، به معنای آزادی عمل نیست — به معنای این است که در اختلاف بعدی، آن موضوع تابع عرف و تفسیر قاضی می‌شود، نه توافق شما.
بندهای ضروری
مشخصات دقیق مبیع
کالا باید طوری توصیف شود که با هیچ کالای مشابهی اشتباه نشود. برای خودرو: نوع، تیپ، مدل، رنگ، شماره موتور، شماره شاسی، شماره پلاک. برای دستگاه صنعتی: برند، مدل، شماره سریال، سال ساخت، وضعیت (نو / کارکرده). برای کالای انبوه: مشخصات فنی، تعداد و واحد شمارش.
یک نکته که معمولاً فراموش می‌شود: وضعیت فعلی کالا را هم بنویسید. جمله‌ای مثل «خریدار کالا را رؤیت و از وضعیت آن اطلاع کامل یافت» جلوی ادعای بعدی درباره عیب ظاهری را می‌گیرد.
ثمن و جدول اقساط
مبلغ کل به عدد و حروف، مبلغ پیش‌پرداخت، تعداد اقساط، مبلغ هر قسط و تاریخ سررسید هرکدام. جدول بنویسید، نه متن. جدول ابهام ندارد.
اگر بابت اقساط چک گرفته‌اید، شماره، تاریخ، بانک و شعبه هر چک باید در همان جدول بیاید. اگر روزی اختلاف پیش بیاید، این جدول اولین چیزی است که به آن استناد می‌شود.
تضمین اقساط: چک یا سفته؟
این انتخاب مهم‌تر از چیزی است که به نظر می‌رسد.
- چک ضمانت اجرای قوی‌تری دارد. چک برگشتی مسیر اجرایی سریع‌تری دارد و فشار عملی بیشتری روی صادرکننده می‌گذارد. در مقابل، صدور چک بلامحل برای خریدار پیامدهای سنگینی دارد، به همین دلیل بعضی خریدارها از دادن چک طفره می‌روند.
- سفته راحت‌تر گرفته می‌شود ولی وصولش کندتر است و باید در مهلت قانونی واخواست شود، وگرنه بخشی از امتیازهایش را از دست می‌دهد.
رویه رایج و منطقی این است: اقساط را با چک بگیرید و یک سفته ضمانت جداگانه برای حسن انجام تعهدات. اگر قرارداد شما بر پایه اسناد تجاری بسته می‌شود، نمونه قرارداد فروش اقساطی در قبال اسناد تجاری چک و سفته بندهای مخصوص همین حالت را دارد.
شرط حفظ مالکیت
مهم‌ترین بند برای فروشنده و بندی که در بیشتر قراردادهای دست‌ساز غایب است.
در حالت عادی، با امضای بیع مالکیت منتقل می‌شود؛ یعنی خریدار می‌تواند کالا را همان فردا بفروشد در حالی که هنوز نودوپنج درصد پول را نداده. برای جلوگیری از این وضع، بندی اضافه کنید با این مضمون: مالکیت کالا تا تسویه کامل ثمن نزد فروشنده باقی می‌ماند و خریدار حق فروش، رهن، اجاره یا انتقال به غیر را ندارد.
برای خودرو، ابزار عملی‌تر هم وجود دارد: تنظیم سند رسمی موکول به تسویه شود، یا وکالت‌نامه فروش تا زمان تسویه نزد فروشنده بماند.
وجه التزام تأخیر
بدون این بند، تأخیر در پرداخت برای خریدار عملاً رایگان است. مبلغ روزانه یا درصد مشخصی برای هر روز تأخیر تعیین کنید و بنویسید که این مبلغ علاوه بر اصل قسط است، نه به‌جای آن.
مبلغ را متعارف بگیرید. وجه التزام‌های نجومی در عمل قابل تعدیل‌اند و بند را ضعیف می‌کنند.
شرط فسخ و تعجیل
مشخص کنید با چند قسط معوق، مابقی اقساط یکجا حال می‌شود (شرط تعجیل) و در چه شرایطی فروشنده حق فسخ دارد. رویه متعارف: تأخیر بیش از یک ماه در دو قسط متوالی.
اگر حق فسخ گذاشتید، تکلیف پول‌های پرداخت‌شده و تکلیف استرداد کالا را هم همان‌جا روشن کنید. بند فسخی که نگوید بعدش چه می‌شود، بیشتر دردسر می‌سازد تا حل کند.
بیمه، نگهداری و ریسک
برای کالاهای گران‌قیمت که تا تسویه در اختیار خریدار است، بنویسید نگهداری و بیمه بدنه بر عهده کیست و در صورت تلف یا سرقت، تکلیف اقساط باقی‌مانده چیست. این بند در قراردادهای خودرو و ماشین‌آلات صنعتی ضروری است.
وقتی پای تسهیلات بانکی وسط است
اگر معامله بر پایه تسهیلات بانکی بسته می‌شود، ساختار قرارداد فرق می‌کند: بانک تأمین‌کننده مالی است و بندهای مربوط به تخصیص تسهیلات، تضامین بانکی و تعهدات طرفین در برابر بانک باید جداگانه دیده شود. برای این حالت قرارداد فروش اقساطی بر اساس تخصیص تسهیلات و نمونه مخصوص اسناد تجاری بانک ساختار مناسب‌تری دارند. اگر معامله بازرگانی داخلی است، قرارداد بازرگانی داخلی به استناد تخصیص تسهیلات بانکی را ببینید.
چهار اشتباه رایج
- نوشتن «چک‌ها بابت ضمانت است». این عبارت به نفع شما نیست. چکی که بابت ضمانت داده شده، در دعوا وضعیت متفاوتی پیدا می‌کند. اگر چک بابت اقساط است، همین را بنویسید: «بابت ثمن معامله».
- تحویل کالا پیش از امضا. ترتیب درست: امضای قرارداد، دریافت پیش‌پرداخت و چک‌ها، سپس تحویل. جابه‌جا کردن این ترتیب یعنی از دست دادن تنها اهرم فشار.
- نداشتن رسید تحویل. صورتجلسه تحویل با تاریخ و امضای خریدار را ضمیمه قرارداد کنید. در اختلاف، «کِی تحویل شد» به اندازه «چقدر پرداخت شد» اهمیت دارد.
- امضا نکردن تک‌تک صفحات. هر صفحه باید امضا یا اثر انگشت هر دو طرف را داشته باشد تا امکان جایگزینی صفحه از بین برود.
پیش از امضا این‌ها را چک کنید
- اصل کارت ملی طرف مقابل را ببینید و مشخصات را با متن قرارداد تطبیق دهید.
- اگر خریدار شرکت است، آگهی آخرین تغییرات روزنامه رسمی را بگیرید و مطمئن شوید امضاکننده حق امضای تعهدآور دارد.
- وضعیت چک‌های صادرکننده را در سامانه بانک مرکزی استعلام کنید. این کار چند دقیقه وقت می‌گیرد و گاهی کل معامله را نجات می‌دهد.
- قرارداد را در دو نسخه با اعتبار یکسان تنظیم کنید و هر طرف یک نسخه امضاشده بردارد.
اگر معامله شما خودرو است و اقساطی نیست، راهنمای قرارداد فروش خودرو بندهای مخصوص انتقال پلاک و تعهدات پس از فروش را جداگانه توضیح داده. برای معاملات ملکی هم راهنمای مبایعه‌نامه نقطه شروع بهتری است.
