دو نفر درباره انتخاب تأمین‌کننده توافق ندارند: یکی هزینه را مهم‌تر می‌داند و دیگری کیفیت را. تا وقتی اهمیت معیارها روشن نشده، جمع کردن امتیازها اختلاف را پنهان می‌کند. AHP یا فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی راهی برای ساختار دادن به همین مقایسه‌هاست، اما عدد نهایی آن از قضاوت‌ها و تعریف مسئله مستقل نیست.
در این تمرین فقط بخش وزن‌دهی به سه معیار را قدم‌به‌قدم انجام می‌دهیم. هدف، فهم ماتریس مقایسه زوجی است؛ انتخاب نهایی تأمین‌کننده به ارزیابی گزینه‌ها و بررسی داده‌های واقعی هم نیاز دارد. همه عددهای مثال آموزشی‌اند و توصیه خرید محسوب نمی‌شوند.
هدف و معیارها را از گزینه‌ها جدا کنید
هدف فرضی، انتخاب تأمین‌کننده برای یک خرید مشخص است. معیارها را کیفیت، تحویل و هزینه می‌نامیم. شرکت‌های الف و ب و ج گزینه‌اند. اگر نام شرکت را به جای معیار وارد جدول کنید، دو سطح متفاوت تصمیم را با هم مخلوط کرده‌اید.
هر معیار باید تعریف قابل فهم داشته باشد. «کیفیت» می‌تواند در این تمرین به میزان انطباق با مشخصات خرید اشاره کند و «تحویل» به توان رعایت موعد مورد نیاز. اگر معیارها مبهم یا هم‌پوشان باشند، عددهای دقیق جدول این ضعف را رفع نمی‌کنند. پیش از محاسبه، از ارزیابان بخواهید برداشت خود را از هر عنوان توضیح دهند.
ماتریس را از مقایسه دو معیار بسازید
در مقاله توماس ساعتی درباره AHP، مقایسه‌های زوجی مبنای استخراج اولویت‌ها هستند و سازگاری قضاوت‌ها نیز بررسی می‌شود. در تمرین ما، فرض می‌کنیم نسبت اهمیت کیفیت به تحویل دو، کیفیت به هزینه شش و تحویل به هزینه سه باشد.
سطر نسبت به ستون خوانده می‌شود. بنابراین اگر خانه کیفیت در برابر تحویل دو باشد، خانه معکوس یک‌دوم است. مقایسه هر معیار با خودش نیز یک می‌شود.
| معیار سطر نسبت به ستون | کیفیت | تحویل | هزینه |
|---|---|---|---|
| کیفیت | ۱ | ۲ | ۶ |
| تحویل | ۱/۲ | ۱ | ۳ |
| هزینه | ۱/۶ | ۱/۳ | ۱ |
برای خواندن جدول، یک خانه را با جمله کامل توضیح دهید: «در فرض این تمرین، اهمیت کیفیت نسبت به تحویل دو برابر در نظر گرفته شده است.» این کار جلوی اشتباه رایج خواندن معکوس سطر و ستون را می‌گیرد. نسبت‌ها برای همین تصمیم فرضی‌اند و رتبه‌بندی همیشگی معیارها نیستند.
وزن‌ها در این مثال چگونه به دست می‌آیند؟
مجموع ستون کیفیت برابر پنج‌سوم، مجموع ستون تحویل ده‌سوم و مجموع ستون هزینه ده است. اگر هر خانه را بر مجموع ستون خودش تقسیم کنیم، در هر سه ستون به ترتیب اعداد ۰٫۶، ۰٫۳ و ۰٫۱ به دست می‌آیند. میانگین هر سطر نیز همین مقادیر است و مجموع وزن‌ها یک می‌شود.
پس در این ماتریس مشخص، وزن کیفیت ۶۰ درصد، تحویل ۳۰ درصد و هزینه ۱۰ درصد است. این نتیجه از نسبت‌های انتخاب‌شده ما آمده است. در ماتریس‌های واقعی که کاملاً سازگار نیستند، روش محاسبه اولویت و کنترل سازگاری باید مشخص شود؛ نباید هر میانگین‌گیری ساده‌ای را بدون بررسی، نتیجه دقیق روش اصلی معرفی کرد.
چرا این ماتریس کاملاً سازگار است؟
عددها را عمداً هماهنگ انتخاب کرده‌ایم: نسبت کیفیت به تحویل دو و تحویل به هزینه سه است؛ حاصل ضرب آن‌ها شش می‌شود که همان نسبت کیفیت به هزینه است. بردار وزن نیز وقتی در ماتریس ضرب شود، سه برابر خودش را می‌دهد. بنابراین برای این مثال سه‌معیاری، مقدار ویژه اصلی سه و شاخص ناسازگاری صفر است.
در قضاوت واقعی ممکن است ارزیاب برای مقایسه سوم عدد متفاوتی بدهد. آن وقت باید ناسازگاری محاسبه و منشأ اختلاف بررسی شود. هدف، دستکاری عددها برای گرفتن نتیجه دلخواه نیست؛ باید معلوم شود ارزیاب سؤال را یکسان فهمیده یا شواهد متفاوتی در ذهن داشته است.
وزن معیار با امتیاز نهایی گزینه فرق دارد
هنوز نمی‌توان گفت کدام شرکت بهتر است. باید گزینه‌ها نسبت به هر معیار ارزیابی شوند و اولویت‌های آن‌ها با وزن معیارها ترکیب شود. برای معیار هزینه نیز جهت ترجیح مهم است؛ عدد قیمت بزرگ‌تر به‌خودی‌خود به معنای گزینه بهتر نیست. روش تبدیل داده به ترجیح را شفاف بنویسید.
در گزارش، وزن معیارها، داده گزینه‌ها و نتیجه نهایی را در جدول‌های جدا ارائه کنید. همچنین ببینید تغییر معقول وزن‌ها رتبه را عوض می‌کند یا نه. اگر اختلاف دو گزینه کم است، نتیجه را با قطعیت بیش از شواهد بیان نکنید. قبل از این مرحله، راهنمای گردش کار خرید سازمانی برای شناخت جای ارزیابی در فرایند خرید مفید است.
تمرین را برای ارائه و مطالعه ادامه دهید
پاورپوینت فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی AHP برای مرور گسترده‌تر موضوع و آماده کردن ارائه درسی قابل بررسی است. در ارائه خود، همین ماتریس کوچک را کامل توضیح دهید و سپس یک نسبت را تغییر دهید تا مخاطب اثر ناسازگاری را ببیند. کپی کردن جدول‌های بزرگ بدون توان توضیح خانه‌ها، یادگیری را دشوار می‌کند.
برای یک ارائه محدود، محاسبه وزن معیارها را هدف اصلی قرار دهید و انتخاب گزینه‌ها را به تمرین بعد بسپارید. روش تبدیل پاورپوینت بلند به ارائه متمرکز کمک می‌کند تعداد اسلایدها را بر اساس پرسش آموزشی انتخاب کنید، نه صرفاً تعداد صفحات فایل آماده.
